“İnsanlar gümüş ve altın madenleri gibi madenlerdir. Câhiliye devrinde hayırlı olanlar, İslâm’da da hayırlıdır. Yeter ki (dini) iyi kavrasınlar...” (Müslim, Birr, 160; Buhârî, Enbiyâ, 2) L ügatte cahiliye ilmin zıddıdır. İslam öncesi Arap yaşayışını ve zihniye…
“İnsanlar gümüş ve altın madenleri gibi madenlerdir. Câhiliye devrinde hayırlı olanlar, İslâm’da da hayırlıdır. Yeter ki (dini) iyi kavrasınlar...” (Müslim, Birr, 160; Buhârî, Enbiyâ, 2) L ügatte cahiliye ilmin zıddıdır. İslam öncesi Arap yaşayışını ve zihniyet dünyasını tarif eder. Fakat cahiliye konusu İslamiyet öncesiyle sınırlı mıdır? Günümüze yansıması var mıdır? Gibi sorular hemen akla gelir. Tarife göre, İlmin zıddı demek, ne demektir? Bu dikkat edilmesi gereken en konudur. Hem cahiliye dönemini anlamak, hem günümüzde söz konusu edilebilecek izdüşümleri varsa görebilmek için tanımı dikkatle ele almamız gerekiyor. Eğer ilim kavramını bilim veya bilgi olarak ele alırsak daha baştan bir yanılgıya düşeriz. Çünkü, İlim bilim veya bilgi değildir. Cahiliye dönemi Araplarının yani cahiliyenin kendi dünyasını üzerine kurdukları bir bilgi evreni bulunuyordu. Astronomi, matematik, fizik, coğrafya, edebiyat gibi hayata dair her alanda hayatlarını düzenledikleri bilgilere sahiplerdi. Bu bilginin kaynağı atalarıydı. Atalarından gelen bilgiye değer veriyor, inanıyorlardı. Atalarından gelen bilgi dini inanışlarını da şekillendiriyordu. Cinler, melekler, Kabe’ye dizdikleri putlar ve Allah inancı ataların anlatılarıyla onlara ulaşmıştı. Nitekim “Andolsun, eğer onlara, “Gökleri ve yeri kim yarattı, güneşi ve ayı hizmetinize kim verdi?” diye soracak olsan mutlaka, “Allah” diyeceklerdir.” (Ankebut: 61) ayetinde görüldüğü gibi, Allah’ı yerlerin göklerin yaratıcısı olarak biliyorlardı. Arap asabiyesinin gücü, bireye, topluma ve inanışlara yön vermesiyle oluşuyordu. Çünkü atalar bilginin kaynağıydı. Bu nedenle “Onlara, “Allah’ın indirdiğine uyun” denildiğinde, “Hayır, atalarımızdan gördüğümüze uyarız” dediler. Ya atalarının aklı bir şeye ermemiş, doğru yolu bulamamışlarsa!” (Bakara: 170) Cahiliye Arapları, Hz. İbrahim ve İsmail’i biliyorlardı. Hz. Musa ve Hz. İsa’nın ümmetiyle çeşitli vesilelerle muhatap oldukları için bu peygamberleri, onların getirdiği kitapları ve ümmetlerini biliyorlardı. Kabe’nin Allah (cc.)ın evi olduğunu, muhtemelen Arap halkının içinden bir peygamber çıkacağını biliyorlardı. Bu çerçevede bakıldığında cahiliye kavramını ilmin zıddı diye tanımlarken, buradaki ilmin bilgiden farklı bir şeye işaret ettiğine dikkat etmek gerekiyor. Çünkü Alim olan Allah (cc.)dır. Ve ilim risalet yoluyla insanlara ulaşır. Bu yönüyle insanların sahip oldukları diğer bilgilerden ve bilimlerden farklıdır. Cahiliye, kendine, kaynağını kendi geçmişini delil gösteren bir bilgidir. Delillerini, atalara, efsanelere, mitlere dayandıran bir bilimsel paradigma üzerinden hareket eder ve cahiliyenin bilimsel paradigmalarını ilahlar adına söz söyleme hakkına sahip olan ruhbanlar temsil eder. Cahiliyeye tabi olan insanlar ise, ruhbanların çerçevesini çizdiği bir zihniyet dünyasında yaşarlar. Vahiy ve risalet elbette bilgi içerir. Fakat bilgi ve haberle sınırlı değildir. Allah’ın kuşatıcı ilim sıfatı vahiy ve risalet aracılığıyla insana ulaşır. Dolayısıyla ilmin kaynağı Allah (cc.)’dır. Cahiliye toplumu, Allah’ın ilmiyle karşılaştığında, sahip olduğu paradigmalar, zihniyet ve bilgileri sarsılır. Kur’anın Mekki ayetlerinde çoğunlukla, cahiliyenin bilgi evrenini yıkacak, yerle bir edecek bir söylem bulunması elbette tesadüf değildir. Cahiliyenin paradigmalarını yıkmak üzere, Allah (cc.) sürekli misaller verir. Kur’an “Onların sana getirdikleri hiç bir örnek yoktur ki, biz (ona karşı) sana hakkı ve en güzel açıklama tarzını getirmiş olmayalım.” (Furkan Suresi, 33) diyerek cahiliye paradigmaları ile Allah’ın misalleri arasındaki çatışmaya bir örnek verebiliriz. Cahiliye bir bilgi/bilim türü olmakla birlikte, cahiliye zihninin düşünme yöntemi için temel aksiyomları da barındıran bir yapıdadır. Cahiliyenin bilgileriyle akıl yürütülebilmesi için bu aksiyomları kullanmak zorunludur. Fakat Allah (cc) Kur’anda cahiliye toplumunu sürekli olarak akletmeye davet eder. Kur’an’ın davet ettiği akletme ise, öncelikle cahiliyenin aksiyomlarını ve yöntemlerini terk etmeyi zorunlu kılar. “Eğer biz bu Kur’an’ı bir dağa indirseydik, muhakkak ki onu, Allah korkusundan baş eğerek, parça parça olmuş görürdün. Bu misalleri insanlara düşünsünler diye veriyoruz.” (Haşr: 21) ve benzeri bir çok ayette bu yöntem açıkça ortaya konmuştur. Buraya kadar söylediklerimizden hareketle şöyle bir yargıda bulunabilir miyiz? Cahiliye bilgiyi değil, bilginin kaynağını reddetmektir. Bu cümleden hareketle, Arapların hakiki ilimle karşılaştıklarında bu ilmin zıddında taraf tutmalarının nedeninin ilmi ya da bilgiyi değil, kaynağını reddettikleri için Cahiliye olarak tanımlandıklarını söyleyebiliriz. Çünkü kaynağını reddedince bilginin bilgi olarak kabul edilmesi de anlamsız olacaktır. İşte tam bu noktada cahiliye kavramı ile günümüz arasında ilişki kurmak daha kolay hale geliyor. Eğer bilim olarak adlandırdığımız bilgi sistemi ilim olsaydı, bunun zıddında kalmak cahiliye olacağından bilime kıymet veren insanlığın içinde bulunduğu cehaletten kurtulmak için İslam’ı seçmesi gerekirdi. Fakat bili-
Yayımlanan yazılarda ileri sürülen görüşler yazarlarına aittir. Kaynak gösterilerek alıntı yapılabilir.