tarihî gerçeklik, Osmanlı’nın farklı kavimlerin dillerini ve kültürel kimliklerini tümüyle ortadan kaldırmaya dönük bir asimilasyon politikası izlemediğini göstermektedir. İslam’ın hayat tasavvuru; kardeşliği, adaleti, merhameti ve kul hakkını merkeze alan bir…
tarihî gerçeklik, Osmanlı’nın farklı kavimlerin dillerini ve kültürel kimliklerini tümüyle ortadan kaldırmaya dönük bir asimilasyon politikası izlemediğini göstermektedir. İslam’ın hayat tasavvuru; kardeşliği, adaleti, merhameti ve kul hakkını merkeze alan bir nizam üzerine kuruludur. Kendi menfaatini başkasının hakkı üzerine bina eden, insanı ve coğrafyayı sömürülecek bir meta olarak gören emperyal zihniyetin bu anlayış içinde meşruiyet bulması mümkün değildir. Zira İslam’ın inşa etmek istediği insan tipi, sahip olduklarını paylaşan, gücü zulmün değil hakkın hizmetine veren, kardeşinin hukukunu kendi hukuku kadar aziz bilen bir şahsiyettir. Kur’an’da mümin ve kâfir vasıfları dikkatle incelendiğinde, emperyal davranışların mümin kimliğiyle bağdaşmadığı açıkça görülür. Mümin; emanete riayet eden, adaletten sapmayan, ölçü ve tartıda dürüst davranan, yeryüzünde bozgunculuk çıkarmaktan sakınan kişidir. Buna karşılık emperyalist karakter; güç sarhoşluğu, tahakküm arzusu, serveti tek elde toplama hırsı ve zayıfı ezme eğilimi üzerine kuruludur. Bu iki ahlaki yönelişin aynı kalpte yerleşmesi mümkün değildir. Çünkü iman, insanın dünyaya, mala, iktidara ve başka toplumlara bakışını kökten dönüştüren bir bilinçtir. “Kendisi için istediğini kardeşi için de istemek” iman ahlakının temel ölçülerinden biridir. Bu ilke, Müslümanların Balkanlar’da, Afrika’da ve farklı coğrafyalarda karşılaştıkları topluluklara bakışında belirleyici olmuştur. İnsanların dili, rengi, kavmi veya coğrafyası ne olursa olsun; can, mal, din, namus ve haysiyet dokunulmazlığı İslamî idarenin temel sorumluluk alanı olarak görülmüştür. Bu sebeple Müslüman idare anlayışı, yalnızca hâkimiyet kurmayı değil, hâkimiyet altındaki insanların temel haklarını korumayı da vazife saymıştır. 1923 yılına kadar geniş bir tarihî süreçte İslam’ın hayat bulduğu coğrafyalara bakıldığında, yaygın ve sistematik bir zoraki dil ya da din değiştirme siyaseti görülmez. Aksine, farklı inanç ve kültür topluluklarının kendi varlıklarını sürdürebildikleri, ibadetlerini ve geleneklerini büyük ölçüde koruyabildikleri bir toplumsal zemin oluşmuştur. Bu durum, Müslüman hâkimiyet tecrübesini modern sömürgecilikten ayıran en temel farklardan biridir. Bugün bazı platformlarda, batılı emperyal güçlerin etkisiyle kendi ana dillerinden uzaklaştırılmış veya batı dillerini zorunlu şekilde kullanır hâle gelmiş Müslüman coğrafyaların insanlarının Osmanlı’yı emperyalistlikle suçladığına şahit olunmaktadır. Oysa aklıselimle düşünüldüğünde şu soru kaçınılmazdır: Eğer Osmanlı gerçekten emperyal bir tavır takınmış olsaydı, asırlarca idaresi altında bulunan toplumların öncelikle Türkçeyi zorunlu olarak konuşmaları gerekmez miydi? Halbuki tarihî gerçeklik, Osmanlı’nın farklı kavimlerin dillerini ve kültürel kimliklerini tümüyle ortadan kaldırmaya dönük bir asimilasyon politikası izlemediğini göstermektedir. Aynı değerlendirme Balkanlar için de geçerlidir. Batılı despot idarelerin baskısından bunalan birçok Balkan topluluğu, Osmanlı yönetiminde nispeten daha adil ve düzenli bir idare zemini bulmuştur. Elbette tarihî süreçler tek boyutlu değildir; siyasi çekişmeler, milliyetçi akımlar, dış müdahaleler ve yerel komitacılık faaliyetleri zamanla bölgenin kaderini değiştirmiştir. Osmanlı’nın zayıflamasıyla birlikte yükselen ulusalcı hareketler, Balkanlarda yeni devletlerin doğuşuna zemin hazırlamıştır. Buna rağmen, “Osmanlı Balkanlarda zorunlu dil ve din dayatması yapsaydı bugünkü tablo farklı olur muydu?” şeklindeki tartışmalar, aslında Osmanlı idaresinin emperyal karakterden ne kadar uzak durduğunu gösteren dikkat çekici bir tarihî sorudur. Emperyalist karakterin beslendiği ruh hâli, İslam’ın insana kazandırdığı diğerkâm, paylaşımcı ve emanet merkezli ruh hâlinin tam karşısındadır. Portekiz, İspanya ve İngiltere gibi sömürgecilik tarihinde öne çıkan devletlerin dünyaya açılış biçimi çoğu zaman keşif adı altında işgal, talan ve kaynak transferiyle sonuçlanmıştır. Kristof Kolomb’un yaşadığı dönemde İspanya’da Müslümanlara yönelik büyük baskılar yaşanması ve 1492’de Endülüs’ün yıkılması, bu zihniyet farkını daha da görünür kılar. İber Yarımadası’nda Müslümanların varlık göstermeye başladığı 711’den itibaren oluşan medeniyet tecrübesi, yerli halkların zulümden adalete sığınma arayışlarıyla da yakından ilişkilidir. Müslümanlar, İber Yarımadası’nda bulundukları uzun süreçte yaşadıkları coğrafyayı ilim, sanat, mimari, tarım, felsefe ve şehircilik bakımından yüksek bir medeniyet havzasına dönüştürmüşlerdir. Endülüs, yalnızca İslam dünyası için değil, skolastik baskılar altında düşünce ufku daralan Avrupa için de ilmin ve irfanın taşındığı önemli bir köprü olmuştur. Bu tecrübe, sömürgeciliğin yaptığı gibi insanı köleleştirmeye ve toprağı yağmalamaya değil; bilgiyi çoğaltmaya, şehirleri mamur etmeye ve farklı kültürleri bir arada yaşatmaya yönelmiştir. Bu sebeple İslam medeniyetinin tarihî mirası, emperyalist tahakkümden ziyade adalet, emanet, imar ve insan onurunu koruma ilkeleriyle okunmalıdır. Bugün Afrika kıtasının emperyal güçler tarafından fakirleştirilmiş insanları, artık emperyalistlerden hesap sorma bilincini kazanabilmişlerdir. Afrika’da meşhur olan şu söz, Batı’nın nasıl bir sömürü çarkı kurduğunun çarpıcı bir göstergesidir: “Elimize İncil’i verdiler, bütün madenlerimizi ve imkânlarımızı alıp gitti-
Yayımlanan yazılarda ileri sürülen görüşler yazarlarına aittir. Kaynak gösterilerek alıntı yapılabilir.