بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
ISSN 3023-7688  ·  Sayı 32  ·  Kasım 2026

ünsiyet.

32
İlmî · Kültürel · Fikrî Aylık Dergi
Kasım 2026 — Dosya: Cihad Ve Mücadele
۞
Sayı 32 · Kasım 2026 · Makale · s. 26

Fina ve Minna III VAR ne demektir, bir şeyin VAR olması ne anlama gelir?

Nezir Ergenç — Yazar

۞
Yazı boyutu %100
Paylaş
VAR dediğimizde “bulunan” veya “mevcut” anlamını kast ederiz; bir başka ifadeyle “yok olmayan.” VAR-LIK ise bir şeyin “bulunma” durumunu ifade eder. Mesela insan vardır, dediğimizde insanın elan mevcut olduğunu; insan-lık dediğimizde ise onun hal, durumunu dil…
VAR dediğimizde “bulunan” veya “mevcut” anlamını kast ederiz; bir başka ifadeyle “yok olmayan.” VAR-LIK ise bir şeyin “bulunma” durumunu ifade eder. Mesela insan vardır, dediğimizde insanın elan mevcut olduğunu; insan-lık dediğimizde ise onun hal, durumunu dile getiririz. Varlık âlemi dediğimizde ise bütün bir yaratılmışı yani mevcut kâinatı işaret ederiz. Peki, bu VAR ve VAR-LIK kelimeleri bize nereden geldiler, bize nasıl bulaştılar veya neden onları kullanmak ihtiyacı hissettik? Meselenin temeli ne yazık ki pek çok konuda olduğu gibi burada da “dışarıya” yani dışarından bir mekân ve zorunlu bir duruma bizi götürüyor; Yunan düşüncesinin tercüme edilmesi ve bununla beraber gelen zorunlu açıklama veya savunma refleksine. Yunanlılar şeyin yani mevcut varlıkların özüne dair bir tartışma yapıyorlardı: Şeyin esasını, özünü teşkil eden şey; yani şey değiştiği halde değişmeyeni nedir? Bunun ilke anlamında arkhe olduğunu söylediler. İlk yunan filozofu olduğu söylenen Thales mevcut varlıkların arkhesinin SU olduğunu iddia etti. Başkaları ateş, toprak, değişim falan dediler. Aristo’ya gelindiğinde o şeyin yani maddenin bir başka yönüne dikkat çekti: Şeylerin değişmeyen en temel özelliğine yani özüne. Bunu ousia/ töz/ cevher olarak isimlendirdi. Şeylerdeki değişimlere rağmen onu belirli bir varlık olarak nitelememizi sağlayan şey. Başka bir ifadeyle değişen özelliklerin taşıyıcısı olan şeyin ne olduğu meselesi; mesela biz insanlar biyolojik ve fizyolojik hatta ruhsal olarak sürekli değiştiğimiz halde bir kimlik, bir kişilik bağlamında “insan” olarak kalmamızı sağlayan şeye Aristo ousia dedi. Bunu tercüme eden Arap ve Müslüman filozoflar- el Kindi, Farabi- bu kelimeyi “cevher” olarak çevirdiler; Türkçedeki karşılığına ise “töz” adı verildi. Varlık terimi plotinos tarafından bir başka evreye geçirildi; varlığın birliği. Plotinos’a göre Bir, her şeyin ilk kaynağıdır. Bir, bütün varlıklardan önce gelir; hiçbir şeye bağlı değildir ve kendisinden başka bir şeye ihtiyaç duymaz. Bir, sıradan anlamda bir varlık değil, bütün varlıkların kaynağıdır. Ona göre bütün varlıklar, Bir’den taşma –sudur- yoluyla meydana gelir. Bunu da bir sürece bağlayarak üç aşama şeklinde açıklar: Bir: Her şeyin mutlak ve ilk kaynağıdır. Akıl –Nous-: İdeaların ve düşüncenin bulunduğu düzeydir. Ruh: Akıldan meydana gelir ve duyusal dünyanın oluşumunda rol oynar. Plotinos’un bu ifadeleri bize yabancı değil; zira bu yaklaşım Farabi’nin sudur teorisine ve ibn Arabi’nin tecelli teorisine kaynaklık etmiştir. Aristo OUİSA/ varlık kelimesine ek olarak bir şeyin var olmasını, var olanın kendisini- taş, ağaç, insan, toprak, su, kedi vs.- anlamında “To on” diye ifade etti. Bu terkip var olan, var olan şey veya şeylerin kendisi yani her şey olarak düşünülebilir; kâinat. Arap ve Müslüman filozoflar bunu “Mevcut” diye tercüme ettiler; Türkçeye ise “varlık” olarak geçti. Ancak Yunan düşüncesi tercüme edilirken sadece Arapça karşılıkları verilerek tercüme edilmedi; arka plan, mahiyet yani felsefesiyle birlikte tercüme edildi. Asıl mesele de burada karşımıza çıkıyor. Mesela Aristo’da ayrıca “tanrı” diye bir zat, kişi yok; kâinat yani varlık hep vardır. Tek sorun bu hep var olan Kâinatın kimin veya neyin hareket ettirdiğidir. Aristo buna bir isim vermeden tanımlamaya giderek “hareket etmeyen hareket ettirici” dedi. Farabi ise benzer bir anlama gelecek şekilde “ el muharrik el evvel/ ilk hareket ettirici” şeklinde tercüme etti. Dolayısıyla Farabi de muallimi Aristo gibi meseleyi yaratıcı bir tanrıdan ziyade kâinatı harekete geçiren ilk hareket ettirici kudret olarak tarif etti. Daha sonra kâinatın oluşumunu izah ederken aynı ilkeden hareketle akıl- makul ilişkisi bağlamında Allah için “el aklu’l evvel/ ilk akıl” ifadesini uygun gördü. O zaman şöyle bir soru ile devam edelim: Allah vardır veya Allah vardı gibi ifadeler Kur’an’da veya hadislerde var mı, geçer mi? Değilse neden filozof ve kelamcılar tarafından bunlar İslam düşünce dünyasına sokuldu ve sonuç ne oldu, ne oluyor? “Allah var, vardır” gibi bir ifade Kur’an’da geçmez; çünkü Kur’an tartışmayı Allah’ın var olup olmadığı zemininde tartışmaz; aksine var olan Allah’ın “bir” ve ortaklarının olup olmadı merkezinde tartışmayı sürdürür. Hadislerde ise bu konu ilginç bir yaklaşım ya da ifadeyle geçer; ancak kullanılan ifade vücut veya mevcuttan tamamen farklıdır. Buhari’de geçen bir hadiste ifade şöyledir: ‫ش ْي ٌء‬ َ ‫هَّللاُ َولَ ْم يَ ُك ْن‬ َّ َ‫َكان‬ َ / Allah vardı ve ondan başka hiçbir ُ‫غي ُْره‬ şey yoktu. Bire bir tercümesi şudur: Allah, ondan başka hiçbir şey olmuş değilken olan idi. Yani O’ndan gayrısı var olmuş değilken O vardı. Yunan düşüncesinin tercüme edilmesi bize “vücut” ve “mevcut” şeklinde iki terim kazandırdı ki ikisini de Allah için kullanmakta bir beis görmüyoruz! Vücut var olan; mevcut ise var edilen, var olunan demektir. İbn Sina ve kelamcılar Allah için Vacıb’ul vucud/ zorunlu varlık vasfını itikadi bir zemine taşıdılar. Allah zorunlu varlıktır veya varlığı zorunlu olan; onun dışında kalanlar ise mümkün ve muhayyel varlıklardır. Şimdi karşımızda “vücud/varlık” ve “mevcut/ var edilen” diye iki kelime var ve soruyoruz: Allah vucud/varlık veya mevcut mudur? Şöyle de sorabiliriz: Allah için vücut veya mevcut kelimelerini kullanmak Kur’an ve Sünnet’in yaklaşımı bağlamında caiz midir? Bu soruya vereceğim cevap elbette: Hayır, caiz değildir! Şeklinde olacaktır. Zira Allah ile varlıklar arasında bir mahiyet benzerliği oluşturulamayacağı için aynı kümeye dâhil edilemez. Felsefe yapacak isek yani kendi felsefemizi “kane Allahu”, Allah -zamandan ve mekândan bağımsız- hep vardı, derim. Yunanlı tam da bizim anladığımız ve inandığımız anlamda bir kudretin ezeli ve ebedi bir değişmez ilkeyi arıyorlardı. Arıyorlardı; ancak baktıkları yer sonlu ve sürekli değişen madde idi. Değişen maddede değişmeyen bir arayış onları bu tür tanımlamaları yapmaya zorladı. Bize gelince baştan böyle bir mecburiyetimiz yok; ezeli ve ebedi olan bir ilahımız var ve bir ilke değil, bir nefs yani zattır. O’nu varlıklar kategorisinde bir yere yerleştirmek asla doğru değildir. O, zamandan ve mekândan beri olarak hep var, o kadar! İbn Sina en büyük yanlışı burada yaptı; bir varlıklar cetveli oluşturdu ve Allah’ı bu cetvelin “zorunlu” kategorisine yerleştirdi; varlıklardan biri olarak tanımladı. Allah “varlık” mı? Hayır! ONTOLOJİYE gelince buna “varlık bilim” diyorlar; varlığı anlatan veya varlıkla ilgili bilim. Varlık nedir, varlık var mıdır, oluş nedir, olmak ne anlama gelir? Gibi daha pek çok konuyu mündemiçtir. Bir şeyin ontolojisi, ifadesi neyi anlatır veya sıklıkla kullanılan “ontolojik olarak” ya da bir meseleye ontolojik yaklaşım ne anlama gelir? Devam edeceğiz.

Yayımlanan yazılarda ileri sürülen görüşler yazarlarına aittir. Kaynak gösterilerek alıntı yapılabilir.